कल्याणपुर, सिराहा ।
सिराहा जिल्लाको दक्षिण-पश्चिमी क्षेत्रको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक इतिहास बोकेको कल्याणपुर बजार (साविकको कल्याणपुर जब्दी) आज पहिचान र अस्तित्वको संकटसँग जुधिरहेको छ। पूर्व-पश्चिम राजमार्ग (महेन्द्र राजमार्ग) को परिकल्पना हुनु र मिर्चैया, गोलबजार वा लाहान जस्ता आधुनिक सहरहरू फस्टाउनु भन्दा धेरै दशक पहिलेदेखि नै कल्याणपुर यस क्षेत्रकै एक प्रमुख व्यापारिक केन्द्र का रूपमा स्थापित थियो। तर, गौरवशाली ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र राजनीतिक चेतनाको जग भएको यो पुरानो बजार अहिले राज्यको बेवास्ता र स्थानीय नेतृत्वको लगातारको अस्थिरता तथा भ्रष्टाचारजन्य विवादका कारण विकासमा निकै पछाडि परेको छ।
कल्याणपुर बजारको इतिहास केवल व्यापारमा मात्र होइन, मधेसको राजनीतिक चेतनाको उदयसँग पनि उत्तिकै गहिरो गरी जोडिएको छ। वि.सं. २०१० को दशकमा वेदानन्द झाको नेतृत्वमा गठन भएको तराई कांग्रेस को गतिविधि र मधेस केन्द्रित राजनीतिक आन्दोलनको यो क्षेत्र एउटा बलियो सांस्कृतिक र राजनीतिक केन्द्र थियो।
त्यस समयमा तराई कांग्रेसले उठाएका मधेसका मुद्दा, पहिचान र अधिकारका बहसहरू कल्याणपुरका पुराना चिया पसल र चौतारीहरूबाटै सुरु हुन्थे। यस क्षेत्रका पुराना पुस्ताका नेता तथा बुद्धिजीवीहरू तराई कांग्रेसको संगठन निर्माण र राजनीतिक जागरण फैलाउन सक्रिय रूपमा लागेका थिए। राजनीतिक रूपमा यति चाँडो सचेत भइसकेको र इतिहासमा मधेस आन्दोलनको वैचारिक जग हाल्ने कल्याणपुर जस्तो ऐतिहासिक थलो आज विकासको दृष्टिकोणले आफ्नै जनप्रतिनिधिहरूको लाचारीका कारण पछाडि पर्नु निकै विडम्बनापूर्ण छ।
कल्याणपुर बजारको इतिहास केवल सिराहा जिल्लाभित्र मात्र सीमित थिएन। यो बजार छिमेकी धनुषा जिल्लाका सीमावर्ती गाउँहरूका लागि समेत प्रमुख आर्थिक केन्द्र थियो। पुराना दिनहरूमा धनुषाको हठमुण्डा, कुमकरण, बलबाखैर लगायतका दर्जनौँ गाउँका मानिसहरूका लागि दैनिक उपभोग्य वस्तु, लत्ताकपडा किनमेल गर्ने र आफ्नो कृषि उपज बिक्री गर्ने यो नै मुख्य र पहिलो रोजाइको थलो थियो।
नेपाल-भारत सीमा क्षेत्र र धनुषा जिल्लासँगको भौगोलिक सामिप्यताका कारण यो बजार अन्तर-जिल्ला व्यापारको बलियो सेतु बनेको थियो। स्थानीय कृषि उपजहरू बिक्री वितरण गर्ने र भारत तथा अन्य क्षेत्रबाट आवश्यक सामग्री आयात गरी आसपासका गाउँहरूमा आपूर्ति गर्ने यो यस क्षेत्रकै प्रमुख व्यापारिक नाका थियो। व्यापारिक महत्वका साथै बजार क्षेत्रमा रहेका ऐतिहासिक दुर्गा मन्दिर र शिव मन्दिर जस्ता धार्मिक स्थलहरूले यहाँको प्राचीन मानवीय चहलपहल र सांस्कृतिक सद्भावलाई प्रमाणित गर्छन्।
सूर्यनाथ मण्डलदेखि रामपुकार साहसम्म: विकास रोक्ने नेतृत्व संकट
इतिहास र राजनीतिक चेतना बलियो भए पनि वर्तमान समयमा कल्याणपुरले आधुनिकताको गति समात्न नसक्नुमा यहाँको राजनीतिक नेतृत्वको लगातारको संकट प्रमुख जिम्मेवार छ। यो नगरपालिकाले स्थापनाकालदेखि नै स्थिर र स्वच्छ नेतृत्व पाउन सकेन, जसको सिधा असर बजारको भौतिक विकासमा पर्यो।
- पूर्व मेयर सूर्यनाथ मण्डलको कार्यकाल (विवाद र भ्रष्टाचार): २०७४ को स्थानीय निर्वाचनबाट निर्वाचित भएका तत्कालीन मेयर सूर्यनाथ मण्डलको कार्यकाल सुरुदेखि नै विवादित रह्यो। उनको कार्यकालमा प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत र लेखापाल घुस रकमसहित रंगेहात पक्राउ पर्दा लामो समयसम्म नगरपालिकाको सम्पूर्ण आर्थिक कारोबार नै ठप्प हुन पुगेको थियो। त्यति मात्र होइन, तत्कालीन मेयर मण्डलका छोरा सेवाग्राहीसँग ५ लाख रुपैयाँ घुस लिँदै गर्दा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको टोलीबाट रंगेहात पक्राउ परेका थिए। उक्त काण्डमा मेयर सूर्यनाथ मण्डलको समेत प्रत्यक्ष संलग्नता पुष्टि भएपछि अख्तियारले उनी विरुद्ध विशेष अदालतमा भ्रष्टाचारको मुद्दा दायर गरेको थियो, जसले गर्दा कल्याणपुरको प्रतिष्ठा र विकास दुवैमा ठूलो धक्का लाग्यो।
- मेयर रामपुकार साहको निरन्तरता (निलम्बन र भ्रष्टाचार): नेतृत्व परिवर्तन भए पनि कल्याणपुरको भाग्य बदलिएन। दोस्रो कार्यकालमा आएका मेयर रामपुकार साह पनि बजार क्षेत्रकै नाला निर्माणको भुक्तानी दिने क्रममा उपभोक्ता समितिसँग १ लाख रुपैयाँ घुस लिँदै गर्दा अख्तियारबाट रंगेहात पक्राउ परे र निलम्बनमा परे।
यसरी एकपछि अर्का मेयरहरू भ्रष्टाचारको दलदलमा फस्नु, अख्तियारको खोरमा पुग्नु र कार्यवाहकको भरमा पालिका चल्नु कल्याणपुर बजारको विकासमा ब्रेक लाग्नुको प्रमुख कारण बन्यो। नेतृत्वको यही लुछाचुँडी र अस्थिरताका कारण बजारको स्तरोन्नतिका लागि आउने ठूला बजेटहरू कि त फ्रिज भए कि त कमिसनको चक्करमा परेर बालुवामा पानी हाले सरह भए।
नेतृत्वको असमर्थताले निम्त्याएको पूर्वाधारको दयनीय अवस्था
नेतृत्वको यही गैरजिम्मेवारीपनका कारण आज कल्याणपुर बजारले निम्नानुसारका समस्याहरू भोगिरहेको छ: - जीर्ण सडक र यातायातको सास्ती: बजार क्षेत्रका मुख्य तथा भित्री सडकहरू अझै पनि अत्यन्तै जीर्ण छन्। हिउँदमा धुलो र बर्खामा हिलोको साम्राज्य हुँदा स्थानीय तथा धनुषाबाट आउने व्यापारी र उपभोक्ताहरूले दैनिक सास्ती खेपिरहेका छन्।
- व्यवस्थित ढल निकासको अभाव: अचम्मको कुरा त, जुन नाला निर्माणको भुक्तानीका लागि कमिसनको खेल हुँदा नेतृत्व तह पक्राउ परे, त्यही ढल निकासको अभावमा आज पनि थोरै वर्षा हुँदा कल्याणपुर बजार जलमग्न हुने गर्दछ।
- स्वास्थ्य र शिक्षाको कमजोर अवस्था: ऐतिहासिक बजार भए पनि कल्याणपुरमा अझै पनि एउटा सुविधासम्पन्न अस्पताल वा प्राविधिक शिक्षालय छैन, जसका कारण यहाँका नागरिकहरू सामान्य उपचारका लागि पनि बाहिर जान बाध्य छन्।
पुनरुत्थानका लागि अबको बाटो
कल्याणपुर बजारलाई पुरानै लयमा फर्काउन र यसलाई एक आधुनिक आर्थिक केन्द्र बनाउन निम्नलिखित कदमहरू चाल्न ढिला भइसकेको छ:
१. पारदर्शी र राजनीतिक स्वार्थमुक्त नेतृत्व: जनप्रतिनिधिहरूले भ्रष्टाचार र दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर कल्याणपुरको बृहत्तर हितका लागि दीर्घकालीन गुरुयोजना (Master Plan) बनाएर काम गर्नु आवश्यक छ।
२. सडक र ढलको तत्काल स्तरोन्नति: बजार क्षेत्रको सडक तत्काल कालोपत्रे गर्ने र आधुनिक ढल निकासको व्यवस्था व्यवस्थित रूपमा गरिनुपर्छ।
३. अन्तर-जिल्ला सडक सञ्जालको विकास: धनुषाका हठमुण्डा, कुमकरण, बलबाखैर जस्ता पुराना मित्रवत् क्षेत्रहरू जोड्ने सडकहरूको स्तरोन्नति गरी व्यापारिक सम्बन्धलाई पुनर्जीवित गरिनुपर्छ।
४. धार्मिक पर्यटन र व्यापारिक प्रोत्साहन: पुराना मन्दिरहरूको संरक्षण गर्दै बजारमा शान्ति सुरक्षा, नियमित विद्युत र आधुनिक बैंकिङ पूर्वाधारहरू थपिनुपर्छ।
कल्याणपुर बजार सिराहा र धनुषा दुवै क्षेत्रको साझा इतिहास, राजनीतिक चेतना र आर्थिक खम्बा हो। तराई कांग्रेसको विरासत बोकेको र राजमार्गका नयाँ सहरहरूको चमकधमकका बीच ओझेलमा परेको यस पुरानो बजारको अस्तित्वलाई राजनीतिक बेवास्ता र लगातारको भ्रष्टाचारको बन्धक बन्न दिनु हुँदैन। ऐतिहासिक विरासतलाई जोगाउँदै आधुनिक पूर्वाधारको विकास करना सके कल्याणपुरले पुनः आफ्नो पुरानो साख फर्काउने निश्चित छ। यसका लागि अब स्थानीय जनता र सरोकारवाला निकायले गम्भीर दबाब दिनु जरुरी देखिन्छ।
