१२ असोज ,सिराहा । विश्व राजनीतिक इतिहासमा परम्परागत दलहरूको भ्रष्टाचार, शासकीय अक्षमता, आर्थिक संकट र जनतामा व्याप्त निराशाको जगमा कतिपय नयाँ राजनीतिक दलहरू चामत्कारिक रूपमा उदाउने गरेका छन्। सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, पपुलिस्ट नारा र एकल एजेन्डाको लहरमा चढेर यस्ता शक्तिहरूले छोटो समयमै सत्ता वा संसद्को निर्णायक हैसियत हासिल गर्छन्।
तर, बलियो वैचारिक जग, स्पष्ट दीर्घकालीन दृष्टिकोण, सांगठनिक अनुशासन र अनुभवी नेतृत्वको अभाव हुँदा यस्ता दलहरूले जनअपेक्षा थेग्न सक्दैनन्। सत्तामा पुग्नासाथ देखिने स्वेच्छाचारिता, आन्तरिक कलह र अवसरवादका कारण ऐतिहासिक सफलता पाएका यस्ता दलहरू पानीको फोकाजस्तै उत्तिकै तीव्र गतिमा पतनको शिकार बन्न पुगेका छन्।
यहाँ विश्वमा निकै छोटो समयमा उदाएर छोटो समयमा नै जनताबाट अस्वीकृत भएका विश्वका केही दलहरूबारे संक्षिप्त चर्चा गरिएको छः
१. युके इन्डिपेन्डेन्स पार्टी (बेलायत)
सन् १९९३ मा स्थापना भए पनि यो पार्टी लामो समय बेलायतको सीमान्तमा थियो। २०१० पछि नाइजेल फराजको आक्रामक पपुलिस्ट नेतृत्वमा पार्टीले ‘युरोपेली युनियन (ईयू) बाट बेलायत बाहिरिनुपर्छ’ र ‘आप्रवासन नियन्त्रण गर्नुपर्छ’ भन्ने एजेन्डालाई चर्कायो। सन् २०१४ को युरोपेली संसद् निर्वाचनमा कन्जर्भेटिभ र लेबर जस्ता ऐतिहासिक दलहरूलाई पछि पार्दै युकेआईपी पहिलो दल बन्यो। सन् २०१५ को बेलायती आम निर्वाचनमा झण्डै ४० लाख (१२.६%) लोकप्रिय मत पाएर यसले बेलायती राजनीतिलाई पुरै तरंगित बनाइदियो। यही दबाबका कारण बेलायत सरकारले २०१६ मा ‘ब्रेक्जिट’ सम्बन्धी जनमतसंग्रह गराउन बाध्य भयो।
जनमतसंग्रहमा बेलायत ईयूबाट बाहिरिने पक्षमा नतिजा आएलगत्तै पार्टीको एकमात्र ‘लाइफलाइन’ सकियो। यससँग देश सञ्चालनका लागि कुनै आर्थिक, सामाजिक वा स्वास्थ्य नीतिको खाका थिएन।
ब्रेक्जिटपछि नाइजेल फराजले नेतृत्व त्यागे। त्यसपछि नेतृत्व हत्याउने चरम आन्तरिक कलह, नयाँ नेताहरू आर्थिक अनियमितता र स्क्यान्डलमा फस्ने क्रम सुरु भयो। सन् २०१९ को आम निर्वाचनमा आइपुग्दा युकेआईपीको जनमत शून्य दशमलव शून्य केही प्रतिशतमा सीमित भयो र यो दल इतिहासको पानामा हरायो।
२. सिउडाडानोस (स्पेन)
सन् २००६ मा क्याटालोनिया क्षेत्रमा स्थापित यो दल २०१५ पछि अल्बर्ट रिभेराको नेतृत्वमा राष्ट्रिय राजनीतिमा विस्फोटक रूपमा उदायो। स्पेनका परम्परागत दलहरू, पिपल्स पार्टी र सोसलिस्ट पार्टीको चरम भ्रष्टाचार र क्याटालोनियाको पृथकतावादी आन्दोलनबाट वाक्क भएका मध्यम वर्ग र युवाहरूका लागि यो पार्टी ‘आधुनिक, युरोपियन, भ्रष्टाचारविरोधी र मध्यमार्गी’ विकल्प बन्यो। अप्रिल २०१९ को आम निर्वाचनमा पार्टीले ५७ सिट जित्दै स्पेनको तेस्रो ठूलो शक्ति बन्यो र सरकार गठनमा निर्णायक ‘किङमेकर’ को हैसियत प्राप्त गर्यो।
शक्तिमा पुग्नासाथ अल्बर्ट रिभेराले आफ्नो मध्यमार्गी चरित्र त्यागेर कट्टर दक्षिणपन्थी दल ‘भोक्स’सँग अपवित्र गठबन्धन गरे र सोसलिस्टहरूसँग सहकार्य गर्न अस्वीकार गरेर स्पेनलाई पुनः निर्वाचनतर्फ धकेलिदिए। मतदाताले यसलाई अवसरवाद र दम्भका रूपमा लिए।
परिणामतः जम्मा ६ महिनापछि (नोभेम्बर २०१९) भएको मध्यावधि निर्वाचनमा ५७ सिटबाट घटेर पार्टी १० सिटमा खुम्चियो। रिभेराले राजीनामा दिए। आन्तरिक पलायन र विभाजन बढ्दै जाँदा २०२३ सम्म आइपुग्दा पार्टी संसद्बाटै पूर्ण रूपमा बढारियो।
३. कादिमा (इजरायल)
सन् २००५ को नोभेम्बरमा तत्कालीन इजरायली प्रधानमन्त्री एरियल स्यारोनले आफ्नो दक्षिणपन्थी दल ‘लिकुड’ सँग प्यालेस्टाइन नीति (विशेषगरी गाजाबाट इजरायली सेना फिर्ता गर्ने विषय) मा विवाद भएपछि नयाँ मध्यमार्गी पार्टी ‘कादिमा’ गठन गरे, जसको अर्थ ‘अगाडि बढ’ भन्ने हुन्छ।
स्यारोनको भारी व्यक्तित्व र लेबर तथा लिकुडका चर्चित मन्त्रीहरू (जस्तै एहुद ओल्मर्ट, त्जिपी लिभ्नी, सिमोन पेरेज) भित्रिएपछि पार्टी तुरुन्तै शक्तिशाली बन्यो। सन् २००६ को निर्वाचनमा २९ सिट जितेर यसले सरकार बनायो। सन् २००९ को निर्वाचनमा समेत २८ सिटसहित यो संसद्को सबैभन्दा ठूलो दल बन्यो।
कादिमा कुनै वैचारिक दर्शन वा तल्लो तहको संगठन भएको पार्टी थिएन; यो सत्ताका लागि शक्तिशाली नेताहरूको एउटा क्लब मात्र थियो। स्यारोन कोमामा गएपछि नेतृत्व सम्हालेका प्रधानमन्त्री एहुद ओल्मर्ट भ्रष्टाचार काण्डमा मुछिए र जेल जानुपर्यो। त्यसपछि त्जिपी लिभ्नी र साउल मोफाजबीच नेतृत्वको चरम लडाइँ भयो। बेन्जामिन नेतान्याहुको लिकुड पार्टीले यसको आधार भत्काइदियो। सन् २०१३ को निर्वाचनमा यो दल २ सिटमा सीमित भयो र २०१५ मा औपचारिक रूपमा विघटन भयो।
४. युनियन फर फ्रेन्च डेमोक्रेसी (फ्रान्स)
सन् १९७८ मा तत्कालीन फ्रान्सेली राष्ट्रपति भ्यालरी जिस्कार डी’एस्तेङको पहलमा विभिन्न मध्यमार्गी, उदारवादी र क्रिश्चियन डेमोक्र्याट समूहहरूलाई मिलाएर यो दल बनाइएको थियो। फ्रान्समा दशकौँसम्म चल्ने ‘गाउलिस्ट’ दक्षिणपन्थी र सोसलिस्ट वामपन्थीहरूको ध्रुवीकरणबीच यूडीएफले लामो समय सरकारको नेतृत्व गर्यो र फ्रान्सेली संसद्मा बलियो उपस्थिति जनायो।
यो पार्टी एकीकृत संगठन नभई विभिन्न स–साना गुटहरूको महासंघजस्तो थियो। सत्ताबाट बाहिरिएपछि यसभित्र वैचारिक अन्योल र नेतृत्वको होडबाजी सुरू भयो। २००२ मा ज्याक सिराकको नयाँ केन्द्र–दक्षिणपन्थी गठबन्धन (युएमपी) बनेपछि यूडीएफका धेरै नेताहरू त्यता प्रवेश गरे। २००७ मा फ्रान्स्वा बायरूले यसलाई पुनर्गठन गर्ने प्रयास गरे पनि पार्टी अन्ततः छिन्नभिन्न भयो र फ्रान्सेली राजनीतिबाट यसको ऐतिहासिक उपस्थिति नामेट भयो।
५. क्युबेक डेमोक्र्याटिक एक्सन (क्यानडा)
क्यानडाको क्युबेक प्रान्तमा लामो समयदेखि चल्दै आएको ‘अलग देश बन्ने’ (पृथकतावादी) र ‘क्यानडामै रहने’ (संघीयतावादी) दुई परम्परागत दलहरूको पुरानो द्वन्द्वबाट आजित भएका जनतामाझ मारिओ डुमोन्टको नेतृत्वमा एडीक्यू उदायो। सन् २००७ को प्रान्तीय चुनावमा यसले चामत्कारिक नतिजा निकाल्यो। यसले सिट संख्या ४ बाट सिधै ४१ पुर्याउँदै परम्परागत ‘पार्टी क्युबेक्वा’लाई तेस्रो स्थानमा धकेलेर क्युबेकको प्रमुख प्रतिपक्षी दल बन्यो।
यो सफलता संगठित शक्तिको थिएन, केवल तत्कालीन आक्रोश र डुमोन्टको व्यक्तिगत लोकप्रियताको लहर थियो। पार्टीसँग न संसद् चलाउने अनुभवी जनशक्ति थियो, न ग्रामीण भेगका मुद्दालाई नीतिमा बदल्ने सांगठनिक संयन्त्र। संसद्मा पार्टीका नयाँ सांसदहरूले लगातार गैरजिम्मेवार र अपरिपक्व गतिविधि गरे। जनताको मोहभंग यति छिटो भयो कि जम्मा १८ महिनापछि डिसेम्बर २००८ मा भएको चुनावमा यो पार्टी ४१ सिटबाट घटेर सिधै ७ सिटमा झर्यो। अन्ततः २०१२ मा यो दल ‘कोएलिसन एभेनिर क्युबेक’ (सीएक्यू) मा विलीन भएर समाप्त भयो।
पतनको साझा शिक्षा
सडक वा चुनावमा आएको ‘लहर’ लाई बलियो वैचारिक जग र तल्लो तहसम्मको सांगठनिक ढाँचामा रूपान्तरण गर्न नसके त्यो लहर पानीको फोकाजस्तै फुट्छ।
केवल ‘पुरानालाई गाली’ गरेर उदाएका दलहरू आफैँ सत्तामा पुग्दा जब सुशासन, अर्थतन्त्र र जनताको जीवनस्तर सुधार्ने स्पष्ट खाका देखाउन सक्दैनन्, तब जनताको आक्रोश पुरानो दलतर्फ भन्दा नयाँप्रति अझ बढी निर्मम भएर पोखिन्छ।
जबसम्म राजनीतिक दल संस्थागत विधि र विचारमा होइन, एक जना ‘चामत्कारिक’ पात्र वा सस्तो पपुलिज्मको आडमा मात्र चल्छ, त्यो पात्रको पतनसँगै सिंगो दलको पनि अन्त्य हुन्छ।
स्रोतः गुगल र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय समाचारहरू, लोक पाटी
